Stanje i perspektive nemetalnih mineralnih sirovina u Srbiji

Situation and perspectives of nonmetallic mineral resources in Serbia

Ljubiša Andrić

Institut za tehnologiju nuklearnih i drugih mineralnih sirovina

Franše d’Eperea 86, 11000 Beograd, Srbija, lj.andric@itnms.ac.rs

Izvod

Često se ponavljaju fraze da je rudarstvo niskoakumulativna delatnost, da su visoki troškovi proizvodnje i niske cene gotovih proizvoda što rudarstvo stavlja u neravnopravan položaj sa drugim, mnogo manje zahtevnim delatnostima. Ono što se često ističe jeste da rukovodioci u oblasti rudarstva na ovim prostorima, veoma često, mnogo više vode računa o troškovima proizvodnje nego ostvarenoj dobiti i to traje veoma dugo. Istovremeno, mogućnosti se ne koriste u dovoljnoj meri.

U Srbiji radi oko 200 rudnika u eksploataciji nemetalnih mineralnih sirovina. Nemetalne mineralne sirovine su zastupljene u svim područjima Srbije i zauzimaju značajno mesto u privrednom razvoju, bilo da služe kao finalni proizvodi ili kao sirovine kod proizvodnje u prerađivačkoj i drugim industrijskim granama. Po raspoloživim količinama, kao i raznovrsnosti, ove sirovine su jedan od najznačajnijih domaćih prirodnih resursa. Skoro da ne postoje privredne grane koje ne koriste nemetalne mineralne sirovine.

Teritorija Srbije raspolaže velikom sirovinskom bazom nemetalnih mineralnih sirovina (NMS). U većoj ili manjoj meri istraženo je 47 sirovina, od kojih je 16 u stalnoj eksploataciji, 16 u povremenoj eksploataciji ili van eksploatacije, dok je 15 sirovina nedovoljno istraženo i iste se ne eksploatišu. Od svih navedenih NMS, pored sirovina za građevinske materijale, najveći ekonomski značaj za sada imaju keramičke i vatrostalne gline, kvarcni pesak i peščar, magnezit, kvarcne sirovine, kaolin, kalcit, krečnjaci (kao industrijska sirovina), gips i anhidrit i pucolanski tuf, kao i duniti (olivin), stene za keramiku i staklo (“beli graniti”), kao i borni minerali.

U ovom radu želimo da ukažemo na mogućnosti prerade visokokvalitetnih koncentrata do dobijanja novih, materijala sa dodatom vrednošću, na bazi mineralnih prahova, dobijenim trenutno najprimenjivijim postupkom dobijanja poznatim postupkom mikronizacije, odnosno veoma finog mlevenja do čestica reda veličine od nekoliko mikrona.

Ključne reči: rudarstvo, geologija, ležišta, nemetalične mineralne sirovine, materijali.

Abstract

            Often repeated phrase that mining industry is low-accumulative activity, because it assumes very high cost of production and low prices of finished products, has a great influence to completely inadequate position of mining industry, compared with others industrial less demanding activities. The fact which is very often repeated from leaders working in the field of mining assumes very much care directed to the costs of production, then towards potential profits which can be realized during long time. At the same time, the open possibilities are not used sufficiently.

            In Serbia about 200 mines is directed to exploitation of non-metallic row materials. Non-metallic row materials are placed in all areas of Serbia, and they have important place in its economic development, as final products or row materials for various branches of industrial production. According to the available quantity and variety, these raw materials are one of the most significant domestic natural resources. There is almost no industry that does not use non-metallic minerals.

            The territory of Serbia has a large base of raw nonmetallic minerals (NMS). 47 raw materials were more or less explored, of which 16 were in continuous exploatation, 16 in occasional exploitation or without exploatation, while 15 of them was not satisfaying investigated and they are not exploited. Of all these NMS, behind the raw materials for building materials, the most economically important are ceramic and refractory clay, quartz sand and sandstone, magnesite, raw quartz, kaolinite, calcite, limestone (as an industrial raw material), gypsum and anhydrite and pozzolanic tuff, and dunite (olivine), the rocks for production ceramics and glass (“white granite”), and boron minerals.

            In this paper we want to show the potential of processing of high-quality concentrate to obtain new materials with added value, mineral-based powders, obtained currently most applicable method, well-known as procedure micronization or grinding to the level of very fine particles on the order of a few microns.

Uvod

Mada su u istoriji čovečanstva nemetalne mineralne sirovine bile prve prirodne materije koje je čovek počeo da koristi, većina njih sve do početka prošlog veka nije privlačila njegovu pažnju. Između dva svetska rata, a naročito posle Drugog svetskog rata, nastupa bitna izmena u odnosu na ove sirovine, one postaju sve važnije i neophodnije savremenoj industriji. Na teritoriji Srbije do Prvog svetskog rata najveću pažnju privlačili su građevinski materijali. Eksploatisani su: građevinski kamen, pesak i šljunak, opekarske gline, kvarcni škriljci, cementni laporci i krečnjaci uglavnom za dobijanje kreča. Pored ovih građevinskih materijala predmet interesovanja i dobijanja bili su, takođe, litografski kamen, vodenično kamenje, gline i gips.

U periodu između dva svetska rata predmet interesovanja i eksploatacije, pored napred navedenih sirovina, postaju magneziti, keramičke i vatrostalne gline, kvarcni peskovi, feldspati i hrizotil azbest. Na bazi ovih sirovina niču i prvi skromni prerađivački kapaciteti, koji predstavljaju i začetak naše industrije nemetala.

U periodu od 1946 do 1970. godine izgrađena su postrojenja srednjih i velikih kapaciteta za magnetsku separaciju magnezita i serpentina (Zlatibor, Šumadija), i kvarcnih peskova, flotacijska postrojenja za koncentraciju feldspata i kvarcnog peska, Rudnik i flotacija Rgotina, Rudnik i flotacija Bela Reka–Bor, Nemetali Ub, Čučuge, Slatina Kopovi, Nemetali Valjevo, kaolinisani granit Šamot Aranđelovac, optička sepracija za koncentraciju magnezita (Goleš) i kalcita.

Tokom osamdesetih godina prošlog veka bilo je značajnih sistemskih propusta u istraživanju pojedinih nemetaličnih mineralnih sirovina i ležišta, a razlog tome bila je nedovoljna saradnja stručnjaka iz privrede i nauke.

Od osamdesetih do 1990. godine stanje u sektoru nemetalnih mineralnih sirovina deklarativno se održavalo usporenim tempom razvoja.

Uprkos opštem trendu pada industrijske proizvodnje u Srbiji, industrija građevinskog materijala je značajna i profitabilna industrijska grana koja doživljava kontinuirani rast kao što su: Kopovi Ub, Topola, Jelen Do, Aranđelovc i dr., fabrike cementa: u Beočinu, Kosjeriću i Novom Popovcu, industrija opeke: u Kikindi, Novom Bečeju, Novom Pazaru, Rumi, Kanjiži [1].

  1. 1.      Prerada nemetalnih mineralnih sirovina

Nemetalne mineralne sirovine se uvek javljaju u vidu složenih paragenetskih asocijacija minerala i mineralnih asocijacija. Pored osnovnih nemetalnih mineralnih komponenti uvek su u ovim sirovinama prisutne i različite metalne mineralne komponente i elementarne primese. Prema ovome, za korišćenje nemetalnih mineralnih sirovina u bilo kom domenu primene, neophodna je njihova tehnološka prerada, kojom se polazne sirovine prevode u upotrebljivu sirovinu, poluproizvod ili proizvod, tačno definisanih karakteristika. Tehnološka prerada nemetalnih sirovina, naročito u slučajevima kada se iz nje selektivno koncentriše više mineralnih komponenti (kao poluproizvoda ili proizvoda), često je složenija od prerade metalnih mineralnih sirovina[2].

1.1  Mikronizirajuće mlevenje nemetalnih mineralnih sirovina

Proces mikronizirajućeg mlevenja ima namenu da samelje mineralnu sirovinu do čestica krupnoće za prahove i tako je pripremi za direktnu primenu ili za dalju tehnološku preradu. Proces mikronizirajućeg mlevenja se, uglavnom, primenjuje za mlevenje mineralnih sirovina koje su prethodno već usitnjavane, drobljenjem i standardnim mlevenjem. On se vrši pod dejstvom spoljašnjih sila, a prvenstveno se kao i kod standardnog mlevenja, odvija po pljosnima srastanja, prslinama i drugim defektnim mestima u mineralnim zrnima.

Intezitet procesa mikronizirajućeg mlevenja zavisi od osobina mineralne sirovine koja se mikronizira, namene i tržišnih zahteva u pogledu kvaliteta proizvoda.

Danas se naročita pažnja poklanja učinku mlinova za mikronizirajuće mlevenje, tj. ceni koštanja mikroniziranog proizvoda, pogotovu ako je mineralna sirovina male vrednosti. Međutim, u poslednje vreme sve mikronizirane mineralne sirovine, a posebno nemetalne mineralne sirovine imaju tržišnu vrednost. Prilikom mikronizirajućeg mlevenja nemetalnih mineralnih sirovina, posebna pažnja se poklanja sledećim osnovnim parametrima kvaliteta proizvoda: procentualnom sadržaju pojedinih klasa krupnoće, specifičnoj površini, srednjem prečniku čestice i hemijskim i mineraloškim karakteristikama [3].

Principijelna šema procesa mikronizacije nemetalnih mineralnih sirovina prikazana je na slici 1.

1.2. Stanje industrijske prerade u oblasti nemetaličnih mineralnih sirovina

Stanje i proizvodni program u privrednim organizacijama koje se bave proizvodnjom nemetalnih mineralnih sirovina, dato je u tabeli 1.

Tabela 1. Stanje industrijske prerade u oblasti nemetalnih mineralnih sirovina

Silikatne i alumosilikatne nemetalične mineralne sirovine

Priv.organizacije

Stanje

Proizvodni program

“Kopovi” Ub Postojeće stanje zadovoljava. kvarcni pesak- staklarski i livački pesak, keramičke i vatrostalne gline
“Kolubara”, Vreoci Loše snabdevanje industrijskom, pijaćom i sanitarnom vodom separacije. kvarcni pesak-rovni prani, vlažni, sušeni, građevinski i livački
“Srbokvarc”, Rgotina Opšte stanje objekata je u funkciji. Očekuje se izgradnja regionalnog gasovoda bolje snabdevanjeenergentima. kvarcni pesak- staklarski livački, filterski, vatrostalni materijali, prah. Proizvodi zadovoljavaju JUS.
“Belorečki peščar” Bor

Nema podataka

Nema podataka
“Šamot”-Garaši, Aranđelovac Opšte stanje objekata zadovoljava, osim  tehničke vode na pogonu “Garaši”. vatrostalne, peskovite i sušene mlevene gline
“Feldspat”, Bujanovac Opšte stanje objekata zadovoljava. koncentrati feldspata, kvarca i liskuna. Delimično zadovoljavaju svetske i JUS standarde
“Zorka Nemetali” Šabac Opšte stanje objekata zadovoljava. šlemovani kaolin, glina
“Nemetali”V.Banja Nema podataka zeolitski tuf i bentonit

Karbonatne nemetalične mineralne siroivine

Priv.organizacije

Stanje

Proizvodni program

“Jelen Do”, Užice Idustrijski kolosek, vodovod, prilazni putevi i građevinski objekti zadovoljavaju potrebe fabrike. Kreč negašeni, hidrat, mikronizirani. (agregat, tucanik, lomljen kamen, filer, kamen za šećerane i livnice). Po kvalitetu zadovoljavaju JUS.
“Venčac”, Aranđelovac Postojeća infrastruktura delimično zadovoljava. Asortimani od 300 do 45 µm
“Nemetali”, Topola Ifrastrukturni objekti u radnom stanju. Mikronizirani CaCO3, filer, granulat, stočna kreda, teraco zrno, tucanik; lomljeni kamen.
“Šumadija”, Čačak Postojeća infrastruktura uglavnom zadovoljava, izuzev snabdevanja tehničkom vodom. Sirovi magnezit različitog kvaliteta.
“Rudnik”, Bogutovac Infrastrukturaje zadovoljavajuća. Koncentrat magnezita  zadovoljava svetske i domaće standarde.
“Timok-Nemetali”, Boljevac Postojeća infrastrukturna objekata odgovara našim potrebama. Dolomit (kameni agregati)
“Nemetali”, Rakovac Infrastrukturni objekti su odavno izgrađeni. Agregati, tucanici i lomljen kamen zadovoljavaju JUS.
“Mermer”, Rekovac Infrastrukturni objekti uglavnom ne zadovoljavaju. Lomljen kamen – zadovoljava JUS.

Ostale nemetalične mineralne sirovine

Privredne organizacije

Stanje

Proizvodni program

“Bobija”, Ljubovija Koncentrat barita
“Granit”, Ljubovija Eruptivni agregat zadovoljava svetske i domaće standarde.
“Šumnik”, Raška Postrojenje za drobljenje staro 30 god. Eruptivni agregat za asphalt, beton i tucanik za železnicu. Odgovara JUS.

Prema podacima Republičkog statističkog zavoda, u tabeli 2 prikazani su podaci o proizvodnji nemetalnih mineralnih sirovina od 1939. do 2003. godine.

Tabela 2. Eksploatacija nemetalnih mineralnih sirovina u periodu od 1939-2003.

Godina

Nemetalična mineralna sirovina

Eksploa-

tacija (t)

Eksploa-

tacija,(m3)

1939-2003 Sirovi magnezit,

14,225,074

-

1939-2003 Negašeni kreč

16,077,463

-

1939-2003 Portland cement

90,357,155

-

1939-2002 Vatrostalne gline

6,461,606

-

1939-2001 Kvarcni pesak, sirovi i prani

27,262,915

-

1939-1998 Kaustični magnezit

791,767

-

1939-1992/94-2003 Gips

1,707,578

-

1947-2003 Ruda azbesta

4,888,403

-

1947-1984/86/2003 Azbestno vlakno,

107,107

-

1947-1950/52/55-2003 Feldspat

512,971

-

1952-2003 Sinter magnezit

5,855,499

-

1955-1958/63/2003 Liskuni

449,943

-

1956-2003 Lomljeni-tucani kamen-mermer

-

168,612

1956-2003 Šljunak i pesak

-

285,462

1961-2003 Hidratisani kreč

7,219,383

-

1961-1965 Barit

13,420

-

1977-2003 Kaolin

2,804,568

-

1977-1979 Krečnjak

3,207,000

-

1984-2003 Keramičke gline

1,051,250

-

1984-1990/94/95 Bentonit

103,469

-

1984-1985 Talk

94

-

1986-1992/1995-2000 Dolomit

761,027

-

Istražena ležišta plastičnih keramičkih glina pripadaju, nažalost, kategoriji malih ležišta, i većina se nalazi na širem području Donjeg Crniljeva. Te gline čine, za sada, celokupnu sirovinsku bazu kvalitetnih plastičnih keramičkih glina svetle boje pečenja u Srbiji. Proizvodnja vatrostalno-keramičkih glina u Srbiji prikazana je na slici 2., [3-6].

Nakon privatizacije i konsolidacije cementare su osavremenile proizvodnju, koja kontinuirano raste u poslednjih desetak godina, ali još uvek ne zadovoljava u potpunosti potrebe zemlje. Pregled proizvodnje cementa dat je na slici 3.

1.        Primena nemetalnih mineralnih sirovina

Nemetalne mineralne sirovine imaju široku lepezu primene, a posebno u: građevinskoj i vatrostalnoj industriji, poljoprivredi i kao adsorbent štetnih materija. U tabeli 3., dat je pregled moguće primene po upotrebnim funkcijama, koje se razvijaju i proizvode na bazi nemetalnih mineralnih sirovina [4, 6].

Tabela 3. Pregled materijala po mogućim upotrebnim funkcijama

Moguća primena

Vrsta nemetalične mineralne sirovine

Nemetalične mineralne sirovine
Vatrostalnost - Alumosilikatni vatrostalni materijali- Forsteritna keramika- Magnezit- hromitni mat. i spineli- Dolomiti i magnezit-dolomiti- Karbonski materijali - Kaolin, beli boksit, talk, magnezit, kvarc- Talk, magnezit, glina, serpentin, dunit, bent- Magnezit, hromit, beli boksit- Dolomit, magnezit-dolomit- Magnezit, dolomit, kaolin, boksit, kvarc,
Izolaciona itermo-otpornost - Termički otpor. porc. (hem. posuđe)- Meki i sanitarni porcelan, izolatori- Porcelan- Glazure- Fina keramika- Steatitna keramika- Kordijeritni proizvodi- Keramika na bazi litijuma- Fajans i poluporcelan- Građevinska keramika - Kaolin, feldspat, kvarc, CaCO3/MgCO3,- Silimanit, andaluzit, kaolin, vatrost. glina- Talk, glina, kalcijum-karbonat, bentonit- Talk, magnezit, glina, serpentini, dunit, bent.- Kaolin, vat. glina, talk, kvarc, beli boksit,- Kaolin, kvarc, spodumen- Pirofilit, glina- Glina, feldspat, kvarc, kaolin, talk, pirofilit- Lako topive gline, glinice, pegmatit,  nefelin, fluorit, teškotopive, talk, kvarc
Abrazivnost - Mediji za peskiranje- Abrazivna tela- Abrazivni materijali - Alumosilikatni minerali- Kvarcni minerali- Karbonati
Topitelji
- Keramika- Elektrode- Metalurgija- Staklo - Alumosilikatni minerali, karbonati, talk, fluorit
Reologija - Isplake- Metalurgija- Boje, lakovi - Alumosilikatni minerali-Silikati
Filtrabilnost - Filtraciona keramika- Filtracioni mat. u preh. industriji- Filtracioni mat. u hemijskoj industr.- Prečišćavanje voda - Kvarcit, visokokvalitetni peskovi, granit, andezit, serpentin, plastične vatrostalne i teškotopive gline, bentoniti- Kvarc. sirovine, karbonati, alumosilikati
Punila, ekstenderi - Boje, lakovi, guma, plastika, kozmetika, farmaceutika, hartija, nafta, hem. industrija, staklo, hrana, glazure, premazi, elektro-provodne prevlake, đubriva - Alumosilikatni minerali, karbonati,liskun, talk, grafit, fosfati, fluorit
Adsorbenti - Materijali za poljoprivredu- Prehrambena industrija- Hemijska industrija- Prečišćavanje tečne i gasne faze - Zeoliti, bentoniti, gline, kaolini, krečnjaci i dolomiti, dijatomiti, feldspati
Donori - Materijali donori makrobiogenih imakrobiogenih elemenata - Zeoliti , bentoniti, gline, feldspati, borni minerali, magneziti, dolomiti
Korektori - Materijali za poljoprivredu- Flotacioni aditivi- Staklarstvo, keramika - Zeoliti, bentoniti, kaolini, oksidi metala (pigmenti), fosfati, borne sirovine, fluorit
Elektro provodnost - El. izolatori, provodnici i poluprovodnici, rezistori - Silikati, grafiti, dijatomiti, oksidi gvožđa, magneziti
Hem. stabilnost - Aparati u hem.ind. katalizatori, filtri - Korund, silik. sirovine
Top.propustljivost - Konstr. elementi, toploizolacioni mat., razm. toplote - Silikatni materijali, bazalt, alumosilikatna vlakna
Čvrstoća - Zubne i koštane proteze, konstrukcioni elementi, razmenjivači toplote - Korund, apatit
Koroziona stabilnost - Koroziona stabilnost, rekuperatori,uređaji u hem.ind., metalurške peći, staklarstvo - Oksid aluminijuma, silikati, magnezijum oksid, grafit, mulit
Osnovna komponenta - Keramika, vatrost. materijali, staklo,elektro komponente, olovke - Alumosilikati,kvarcne sirovine, fosfati, grafit
  1. 1.        Nemetali, materijali budućnosti

Prema definiciji ”Rečnika geoloških pojmova”, industrijski mineral je „bilo koja stena, mineral ili druga materija koja se javlja u prirodi, koja ima ekonomski značaj, izuzimajući metalične rude, mineralna goriva i ”drago kamenje”. Prema ovome, industrijski minerali podrazumevaju nemetalne mineralne sirovine.

Poslednjih godina u najrazvijenijim zemljama, količina i vrednost dobijenih materijala na bazi industrijskih minerala je tri do pet puta veća od vrednosti proizvoda na bazi metalnih minerala. Savremena visokotehnološka civilizacija je zbog toga veoma zavisna od stabilne i adekvatne snabdevenosti industrijskim mineralima, jer su oni neophodni za proizvodnju materijala, koji se koriste u proizvodnju u većini industrijskih delatnosti i poljoprivredi.

Za različite domene procesne primene u sintezi različitih materijala (definisane strukture i svojstava), isti industrijski mineral mora imati različita svojstva. Kako svojstva industrijskih minerala zavise od kristalohemijske strukture, a struktura se može modifikovati određenom tehnološkom preradom-proizilazi da se prirodne sirovine i sami industrijski minerali, moraju veoma ozbiljno tehnološki tretirati.

Naime, za već danas prepoznatljivo sofisticirano korišćenje domaćih ograničenih resursa kvalitetnih industrijskih minerala-realna procena njihove raspoloživosti mora imati u vidu da kod pojedinih industrijskih minerala, za njihovu raznovrsnu primenu, nije bitna samo osnovna hemijska komponenta koju oni sadrže, već njihove posebne mineraloške i kristalografske karakteristike, koje određuju njihovu strukturu i u krajnjem, njihova procesna svojstva za proizvodnju različitih materijala.

Prema tome, procena resursne i eksploаtabilne raspoloživosti domaćih industrijskih nemetalnih minerala se mora, pre ostalog, procenjivati i utvrđivati po stepenu mogućnosti njihove primene. U razvijenim tržišnim privredama faktori rizika u industriji proizvodnje i prerade industrijskih minerala se sagledavaju isključivo u domenu marketinga. Ovde se, pod marketingom, ne uzimaju aktivnosti koje često podrazumevamo u našoj praksi: oglašavanje, promocija, deljenje uzoraka, i sl. Savremeni marketing u ovoj oblasti je tehnološko-tehničko-komercijalno prilagođavanje proizvodnje industrijskih minerala zahtevu tržišta (procesnom domenu). U slučaju konkretnog minerala nije problem u identifikaicji (vrsta, rezerve, način dobijanja, gruba priprema) jer se ovakvim nivoom podataka, uz minimalnu preradu, mineral može prodati, ali po niskoj ceni i uz zanemarljiv profit. Za savremeno i visokoprofitabilno korišćenje raspoloživih (i podvlačimo-neobnovljivih) mineralnih resursa (na primer, u hemijskoj i keramičkoj industriji, farmaceutskoj i kozmetičkoj industriji, metalurgiji i građevinarstvu, razvoju mnogih materijala za elektroniku i elektrotehniku, u poljoprivredi) neophodna je primena viših nivoa tehnološke pripreme odnosno prerade.

Savremeni progres u nauci i praksi razvoja biotehničkih i industrijskih privrednih delatnosti zasniva se na razvoju industrije savremenih nemetalnih materijala, koji je u suštinskoj međusobnoj interakciji sa raspoloživim sirovinama industrijskih nemetalnih minerala. U interakciji: sinteza materijala ↔ sirovine, i to industrijskih minerala kao sirovina, prema svetskim i domaćim iskustvima, mora se poći od upotrebnih funkcija sintetizovanih materijala, posebno od njihove strukture i svojstava, koje obezbeđuju materijalu željene upotrebne funkcije: hemijsku aktivnost, vatrostalnost, izolacionu i termo-otpornost, elektroprovodljivost, toplotnu propustrljivost, filtrabilnost, adsorpcione karakteristike i sl.

Analizom fizičkih, hemijskih i fizičko-hemijskih parametara strukture materijala, koja obezbeđuje svojstva za željenu upotrebnu funkciju, definišu se karakteristike (svojstva) ulaznih sirovinskih komponenti. U slučaju industrijskih minerala koji se potencijalno mogu koristiti za sintezu visokokvalitetnih materijala definisanih upotrebnih funkcija, utvrde se (najčešće u vidu detaljnih atestnih listi) karakteristike koje oni moraju zadovoljiti.

Nikada se prirodne sirovine industrijskih minerala ne mogu direktno koristiti u kontrolisanoj (savremenoj-sofisticiranoj) interakciji: sinteza materijala za namenske upotrebne funkcije ↔ definisana svojstva ulazne sirovinske komponente.

Zbog ovoga, u savremenoj naučnoistraživačkoj proceduri osnovnih i razvojnih istraživanja postavljaju se racionalne osnove za razvoj tehnoloških operacija i procesa kojima se vrši priprema i prerada prirodnih sirovina industrijskih minerala do poluproizvoda-proizvoda potrebnih karakteristika. Karakteristike ovih proizvoda industrijskih minerala definišu i obezbeđuju njihovu upotrebnu funkciju, kao sirovinske komponente u sintezi materijala namenskih upotrebnih funkcija.

Nemetalne sirovine (industrijski minerali) ili ”monomineralni nemetalni proizvodi ili poluproizvodi” i materijali dobijenih na osnovu njih, imaju širok dijapazon primene. u poljoprivredi (materijali: akceptori, korektori, donori, modulatori); u industriji za dobijanje: izolacionih i antikorozionih premaza, pesticida i antiseptika, celuloze, plastičnih masa, gume, metalurških proizvoda, farmaceutskih i kozmetičkih proizvoda, hemijskih đubriva, aditiva, punila, papira i kartonske amblaže, boje i lakova, i samim tim predstavljaju sve više u savremenoj praksi materijale budućnosti[7]. Šematski prikaz racionalne procedure visokoprofitnog sirovinskog resursa (industrijskih minerala), prikazan je na slici 4.

Zaključak

Nemetalične mineralne sirovine ili industrijski minerali kako se nazivaju u nekim zemljama predstavljaju značajan ekonomski potencijal ako se njihovom istraživanju, eksploataciji, preradi i izučavanju njihove primene posveti odgovarajuća pažnja.

U svetu se proizvodnji nemetalnih mineralnih sirovina (industrijskih minerala) poklanja velika pažnja. Ukupna svetska proizvodnja ovih sirovina iznosi oko 25 milijardi tona godišnje. U industrijski razvijenim zemljama primenjuju se najsavremenije metode obuke kadrova uz primenu sofisticirane opreme za istraživanja, kao i primenu drugih dostignuća savremenih informacionih tehnologija.

U Evropi je najveći deo kapaciteta u ljudstvu i laboratorijama angažovan na valorizaciji kako nemetalnih mineralnih sirovina tako i tehnogenih mineralnih sirovina, recikliranju otpada, pripremi ekoloških mineralnih sirovina u sprezi sa prečišćavanjem otpadnih voda, zatim razvoju biotehnologija i jednim delom razvoju novih materijala. Rezultati koji se ostvaruju su u skladu sa uloženim sredstvima u ovu oblast.

Nemetalne mineralne sirovine sve više nalaze prostora u tehnološkim procesima svih grana industrije. Međutim, zahtevi tehnoloških procesa ovih industrija vezani za kvalitet nemetalnih sirovina su veoma strogi. Iz ovog razloga priprema najvećeg broja rovnih nemetalnih mineralnih sirovina je neophodna.

Na prostorima nekadašnje Jugoslaviji, a i danas u Srbiji, ove sirovine su bile veoma zapostavljene, i u najvećem broju slučajeva one kvalitetnije, industrija je uvozila u ogromnim količinama. Sa otežanim uslovima uvoza osetila se ozbiljna potreba za korišćenjem sopstvenog prirodnog resursa koji je u mnogome i ranije geološki bio definisan, ali nije uvek bio dovoljnog kvaliteta za direktnu primenu u tehnološkim procesima industrija koje ga koriste. Iz tog razloga poslednjih godina se veoma mnogo eksperimentalno radi na razvoju sopstvenih tehnologija za pripremu nemetalnih mineralnih sirovina, i izgradnji industrijskih kapaciteta prerade .

Nama ostaje da ulažemo napore da se u ovoj oblasti što više približimo industrijski razvijenim zemljama, a to možemo ostvariti kroz istraživački rad, obrazovni rad i zakonsku regulativu koja omogućava investiciona ulaganja u ovu oblast.

Zahvalnost

Rezultati u ovom radu su proistekli iz istraživanja na projektu TR33007 i TR34006 koja su finansirana od strane Ministarstva prosvete, nauke i tehnološkog razvoja Republike Srbije.

Literatura

[1] Nadežda Ćalić, Ljubiša Andrić: ”Mineral Processing in Serbia”, Special Issue Dedicated to the ”XIII Balkan Mineral Processing Congress”, Bucharest, Romania,Revista Minelor, Vol.15, Nr.4-5, 2009., ISSN 1220-2053, p.17-22.

[2] Ljubiša Andrić: ”Proizvodnja nemetaličnih mineralnih sirovina” (”Production of Non-metalic Mineral Raw Materials”), Poglavlje u monografiji: ”Mineralnosirovinski kompleks Srbije danas: izazovi i raskršća” (”Mineral-Resources complex of Serbia today: Challenges and Crossroads”), Akademija inženjerskih nauka Srbije (AINS), Rudarsko-geološki fakultet Univerziteta u Beogradu, Privredna komora Srbije, ISBN 978-86-87035-02-7, 2010, Beograd, s.189-202.

[3] Ljubiša Andrić, Nadežda Ćalić, Vladan Milošević, Zagorka Aćimović Pavlović: ”Razvoj i primena mikronizirajućeg mlevenja nemetaličnih mineralnih sirovina u zaštiti životne sredine”,  Poglavlje u monografiji: ”Mineralno-sirovinski kompleks Srbije danas: izazovi i raskršća”, (Mineral-Resources comlex of Serbia today: Challenges and Crossroads), Akademija inženjerskih nauka Srbije (AINS), Rudarsko-geološki fakultet Univerziteta u Beogradu, Privredna komora Srbije, ISBN 978-86-87035-02-7, 2010, Beograd, s. 203-210.

[4] Siniša Milošević, Ljubiša Andrić i dr.: ”Domaće nemetalične mineralne sirovine za primenu u privredi”, ISBN: 86-82867-09-5, ITNMS, 1998., Beograd.

[5] Strategija industrijskog razvoja Srbije do 2010. god., Arhiva ITNMS, 2002.

[6] Statistički godišnjaci, Republički zavod za statistiku Srbije.

[7] Nadežda Ćalić, Ljubiša Andrić, Miroslav Glušac:”Rudarstvo i nanotehnologije Naučno stručni skup Rudarstvo u budućnosti Republike Srpske”, Prijedor, 2010., ISBN 978-99938-630-8-3, COBISS.BH-ID 1451032, str.43-50