Moguća primjena glina ležišta “Kruhari” kod Sanskog Mosta

Possible use of clay ledge “Kruhari” nearbay Sanski Most

1D. Baraković, 2Hamo Isaković, 3Kemal Gutić

1Granex, doo Gračanica, BiH, 2RGGF, Univerzitet u Tuzli, BiH, 3RGGF, Univerzitet u Tuzli, BiH

Izvod

Ležište keramičkih glina “Kruhari“ nalazi se na području općine Sanski Most. U genetskom pogledu gline ovog ležišta pripadaju sekundarnom tipu ležišta, koje su nastale sedimentacijom erodovanih glinovitih komponenti u starom koritu rijeke Sane.

Rezultati mineraloško-petrografskih, hemijskih, granulometrijskih, tehnoloških i fizičko-mehaničkih analiza, potvrđuju da uz adekvatnu pripremu i preradu, ove gline mogu imati široku primjenu u vatrostalstvu.

Ključne riječi: vatrostalstvo, alohtona ležišta, tercijarni bazen, litofacije, alevrolitsko-pelitska struktura.

Abstract

Ceramic clay deposit “Kruhari” is located in the area of Sanski Most Municipality. Genesis of clays of this deposit belongs to class of secondary type deposit. They are products of sedimentation of eroded clay components in the old riverbed of Sana River, and they are components of lithologic unit of Sana River sediments.

Results of performed mineralogy-petrographical, chemical, granulometric, processing and physical-mechanical analysis have confirmed homogenous quality of these clays as a raw material for production of good quality brick products. With good quality preparation of raw material, these clays could be used wider in ceramic industry.

Keywords: refractory, allochthonous deposits, Tertiary basin, lithofacies, Siltstones-pelites structures.

Uvod

Keramičke i vatrostalne gline Bosne i Hercegovine, predstavljaju alohtona ležišta, locirana u više tercijarnih bazena i riječnih terasa i predstavljaju stijenske mase različitog i veoma neujednačenog mineralnog i hemijskog sastava.

Nemetalične mineralne sirovine u koje ubrajamo i keramičke i vatrostalne gline predstavljaju uslovni element za razvoj keramičke industrije regiona i pored energije čine osnovicu perspektivnih planova razvoja ekonomije.

Jedno od takvih je i ležište keramičkih glina “Kruhari” kod Sanskog Mosta, u okviru Sanskog bazena.

1.Geološke karakteristike šireg lokaliteta

Šire područje ležišta glina “Kruhari” kod Sanskog Mosta zastupljeno je litološkim tvorevinama, donji i srednji karbon (C1+2), permotrijas (P,T), donji trijas (T1), srednji trijas-ladinik (T22), gornja jura-malm (J3), dio malma i dio krede (J,K), donja kreda (K1), srednjogornji miocen (M2+3), miopliocen (M,Pl), terase rijeke Sane (t1, t2) i aluvion (al), (sl.1).

1.1. Geološka građa ležišta

Aluvijalna terasa rijeke Sane (t1) je produktivni stratigrafski nivo za koga su vezane naslage glina. Izgrađena je od dvije litofacije: klastične i glinovite.

Makroskopskom identifikacijom, utvrđeno je da se radi o polimineralnim ilitsko-kaolinitsko-montmorionitskim glinama, različitih nijansi boja sa skoro identičnim klastičnim mineralnim primjesama kao što su kvarc, metalični klastiti, zrna feldspata, muskovita i hlorita.

Prostor ležišta “Kruhari” tektonski je uglavnom neoštećen i izražena je ujednačenost kvaliteta gline u ležištu, dok geološkim kartiranjem nisu registrovani rasjedi i druge rupturne strukture.

2. Kvalitativne karakteristike glina

Kvalitativne karakteristike glina iz ležišta “Kruhari” određene su na osnovu obavljenih mineraloško-petrografskih, fizičko-mehaničkih, hemijskih, rentgenskih i DTA ispitivanja.

2.1. Mineraloško-petrografska, hemijska i fazna svojstva glina

Ispitivanja su obuhvatila različite litološke komponente. Dobiveni rezultati ukazuju da žuto-smeđe gline pripadaju sedimentima alevrolitsko-pelitske strukture, za koju je karakteristična finozrnost minerala glina i pelitskog kvarca.

Kroz cijelu masu dispergovana je željezom bogata komponenta od koje potiče žuto-smeđa boja. Ove gline pripadaju grupi prašinastih glina, masnog su izgleda i visokog plasticiteta.

U kontaktu sa HCl klastične primjese ne reaguju što ukazuje da je prisustvo karbonatne materije neznatno.

Osnovne klastične primjese su kvarc, feldspat, liskun i odlomci rožnaca.

Hemijski sastav glina dat je u tabeli 1. On pokazuje dominantno prisustvo SiO2 i veoma nizak sadržaj Al2O3+Fe2O3. Iz toga sledi da je ovim glinama pretežno prisutan pelitski kvarc.

2.2. Fizičko-mehanički parametri glina

Na osnovu fizičko-mehaničkih ispitivanja konstatirano je da žuto-smeđa glina spada u grupu CI, a djelimično i CI/MI, što označava neorganske gline srednje plastičnosti, a rijetko kao glinovita prašina, dok sivo-smeđe i sivo-plave gline spadaju u grupu CH označene kao neorganske gline visoke plastičnosti.

3. Rentgenska i DTA analiza

Rentgenska i DTA analiza, pokazuje da su osnovne glineni minerali prisutni u glini ilit, a u nešto manjoj meri kaolinit, dok su kao ostali konstituenti prisutni kvarc, feldspat, plagioklas, hidroksid Fe, pirit, getit i odlomci rožnaca.

4. Mogućnost primjene na bazi rezultata silikatnih analiza

Definisanje kvaliteta glina na bazi rezultata silikatnih analiza izvršeno je proračunavanjem silikatnog modula, odnosa količina Al2O3/SiO2, kao i definisanjem sadržaja štetnih komponenti predstavljenih zbirom R2O + RO + Fe2O3.

Osnovni parametri na kojima se zasniva ocjena kvaliteta glina, na osnovu hemijskog sastava su: i) silikatni modul koji predstavlja odnos molekulskih količina Al2O3 / SiO2; ii) molekulski sadržaj štetnih komponenti, topitelja ili R2O + RO + Fe2O3.

Kod izračunavanja pomenutih modula, težinski procenat svakog oksida je podijeljen sa odgovarajućom relativnom molekulskom masom (RMT) (tabela 3).

Dobijene vrijednosti nanijete su na dijagram tehničke primjenjivosti glina ležišta “Kruhari“ kod Sanskog Mosta, na osnovu parametara Al2O3 / SiO2 i å R2O + RO + Fe2O (sl.2). Keramičke gline su različitih tehničkih svojstava, prikazanih na odgovarajućem dijagramu moguće je svrstati u šest polja, koja određuju njihove mogućnosti primjene: i) polje 1: sirovine pogodne za proizvodnju vatrostalnih šamotskih proizvoda; ii) polje 2: sirovine pogodne za proizvodnju podnih pločica, keramičkih cijevi i kiselootpornih proizvoda, iii) polje 3:područje grnčarskih i terakotnih glina; iv) polje 4: područje creparskih glina; v) polje 5: područje klinkerskih glina i vi) polje 6: uključuje polje 5 i dijelom polje 4, obuhvata gline pogodne za proizvodnju opeke i građevinske keramike.

Dobijeni rezultati kvantitativnih silikatnih analiza ležišta “Kruhari“ kod Sanskog Mosta nalaze se na granici zadovoljavanja kvalitetom za upotrebu u keramičkoj industriji, ali uz neophodnu adekvatnu pripremu, preradu i oplemenjivanje postoje mogućnosti za širu primjenu ovih glina u vrijednijim i kvalitetnijim keramičkim proizvodima.

Zaključak

Ležište glina “Kruhari“ kod Sanskog Mosta, locirano je u okviru tercijarnog Sanskog bazena i predstavlja alohtono ležište dosta ujednačenog sastava.

Analizirajući kvalitativne karakteristike, tehnološke osobine i rezultate laboratorijskih ispitivanja ovih glina, može se zaključiti da su uz adekvatnu preradu pogodne za primenu u vatrostalstvu za proizvodnju grube keramike i ciglarskih proizvoda.

Buduću pažnju treba posvetiti tehnologiji prerade ovih sirovina, ubrzati geološko-rudarska i tehnološka istraživanja i ispitivanja uz izgradnju prerađivačkih kapaciteta.

Literatura

1. Baraković, A., (1996): «Geološke i kvalitativno-kvantitativne karakteristike kaolinskih sirovina BiH sa definisanjem parametara njihove primjenjivosti u keramičkoj industriji».RGGF, Univerzitet u Tuzli -Doktorska disertacija.

2. Baraković, A. & Jovović, M. (1986): «Mineraloško-hemijski kriterijum za upotrebu glina u keramičkoj industriji sa primjenom glina «Sočkovac» kod Gračanice». Stručni rad, RGGF Univerzitet Tuzla.

3. Baraković, A.,Isaković, H. & Baraković, D., (2004). «Determinacija kvalitativnih parametara i moguća primjena glina ležišta «Kruhai» kod Sanskog Mosta u odnosu na kvantitativne silikatne analize». Zbornik radova, Fakultet za metalurgiju i materijale u Zenici, str.123-130, Zenica.

4. Geoinženjering, (1976): «Mineralne sirovine BiH». Geoinženjering, Sarajevo, I tom nemetali, keramičke i vatrostalne gline, (str.406).

5. Isaković, H.. (2002): «Projekat detaljnih geoloških istraživanja opekarskih glina na ležištu «Kruhari» kod Sanskog Mosta». RGGF, Univerzitet u Tuzli.

6. Isaković, H., (2002): «Elaborat o klasifikaciji, kategorizaciji i proračunu rezervi glina na ležištu »Kruhari» kod Sanskog Mosta». RGGF, Univerzitet u Tuzli.